Renk körlüğü subay ve astsubay adaylık sürecinde göz muayenesinde uygulanan renk görme testleriyle tespit edilen ve adaylar arasında ciddi kaygıya neden olan bir bulgudur. TSK Sağlık Yeteneği Yönetmeliğinin EK-C Hastalıklar Listesinin 8 inci maddesi diskromatopsi ve albinoz durumlarını A, B ve D dilimlerinde sınıflandırır. A diliminin birinci fıkrası görme derecesi tam olan diskromatopsi ve hafif albinozu kapsar. EK-D Personel Adaylarının Hastalıklara Göre Değerlendirme Çizelgesinde Madde 8 A diliminin birinci fıkrası tüm sütunlarda eksi işaretiyle kodlanmıştır ve diskromatopsi subay ve astsubay personel adayları dahil tüm aday kategorilerinde engel oluşturur. Bunun ötesinde yönetmeliğin 71 inci maddesinin ikinci fıkrası tüm subay ve astsubay adaylarında diskromatopsi bulunmaması gerektiğini ayrıca düzenler ve bu ön koşul EK-D kodlamasından bağımsız olarak karşılanması gereken temel bir şarttır. Bu çift kademeli düzenleme renk körlüğünü subay ve astsubay adaylığında en kesin engel oluşturan durumlardan biri haline getirir. Ancak sağlık kurulunun uyguladığı testin yöntemi, test koşullarının standardizasyonu ve sonuçların doğruluğu, pek çok adayın sonucunu belirleyen ve hukuki açıdan tartışmaya açık olan kritik noktalardır. Özellikle Ishihara testinde hata yapan ancak klinik anomaloskop değerlendirmesinde normal bulunan olgularda tanının doğruluğu sorgulanabilir bir alan oluşturur.
Subay ve Astsubay Adaylarında Renk Körlüğü Nasıl Değerlendirilir?
Subay ve astsubay adaylık sürecinde renk körlüğü değerlendirmesi yönetmeliğin 8 inci maddesi çerçevesinde göz branş muayenesinde gerçekleştirilir. Bu madde diskromatopsiyi görme derecesine göre dilimler ve A diliminin birinci fıkrası görme derecesi tam veya EK-C Hastalıklar Listesinin 1 inci maddesinin A dilimi kadar olan diskromatopsi ve hafif albinozu kapsar. B diliminin ikinci fıkrası görme derecesi B dilimi kadar olan diskromatopsiyi, D diliminin ikinci fıkrası görme derecesi B diliminden az olan diskromatopsiyi ve D diliminin üçüncü fıkrası görme derecesi ne olursa olsun akromatopsi yani tüm renk körlüğünü düzenler. Sağlık kurulunun göz muayenesinde renk görme değerlendirmesi standart test araçlarıyla yapılır. Uygulamada en yaygın kullanılan yöntem Ishihara psödoizokromatik test plakalarıdır ve bu plakalar renk ayırt etme yeteneğini tarama düzeyinde değerlendirmek amacıyla tasarlanmıştır. Test sonucunda renk körlüğü şüphesi saptanan adaylarda ileri tetkik olarak anomaloskop değerlendirmesi uygulanabilir.
Yönetmeliğin 71 inci maddesinin ikinci fıkrası subay ve astsubay adaylarında diskromatopsi bulunmaması gerektiğini açıkça düzenler ve bu ön koşul EK-D çizelgesindeki kodlamadan bağımsız olarak uygulanır. Bu hüküm diskromatopsiyi diğer sağlık durumlarından farklı kılar çünkü pek çok hastalıkta engel yalnızca EK-D kodlamasından kaynaklanırken renk körlüğünde hem EK-D kodlaması hem de 71 inci maddenin ikinci fıkrasındaki ön koşul birlikte uygulanır. Bu çift kademeli yapı renk körlüğü tanısının kesinliğini ve tanı yönteminin güvenilirliğini daha da önemli hale getirir çünkü hatalı bir tanı iki ayrı yönetmelik hükmüne dayanılarak adayın elenmesine yol açar. Sağlık kurulunun uyguladığı testin türü, test koşullarının standardizasyonu, testin tekrarlanabilirliği ve sonuçların ileri tetkiklerle doğrulanıp doğrulanmadığı, tanının güvenilirliğini belirleyen ve hukuki denetimde ele alınan temel hususlardır.
Diskromatopsi Türleri ve Dereceleri Arasındaki Fark Nedir?
Diskromatopsi renk görme bozukluklarının genel adıdır ve farklı türleri ile dereceleri klinik açıdan önemli farklılıklar gösterir. Protanopi kırmızı rengi algılayamama, deuteranopi yeşil rengi algılayamama ve tritanopi mavi rengi algılayamama durumlarını ifade eder. Protanomali ve deuteranomali ise renkleri tam olarak algılayamama yerine ilgili renk algısının zayıflamış olduğu daha hafif formları kapsar. Akromatopsi tüm renkleri algılayamama durumunu ifade eder ve yönetmeliğin D diliminin üçüncü fıkrasında görme derecesi ne olursa olsun doğrudan düzenlenmiştir. Tam renk körlüğü ile hafif renk ayırt etme güçlüğü arasındaki klinik fark büyüktür ve bu iki durumun sağlık kurulu değerlendirmesinde aynı şekilde ele alınması, klinik tablonun gerçek niteliğini yansıtmayan bir değerlendirme oluşturabilir. Özellikle protanomali ve deuteranomali gibi hafif formlarda renk ayırt etme yeteneği tamamen kaybolmamıştır ve belirli koşullarda renklerin doğru şekilde ayırt edilebildiği, yalnızca test koşullarının zorlaştığı durumlarda hata oranının arttığı bilinmektedir.
Yönetmeliğin 8 inci maddesinde diskromatopsi türleri arasında bir ayrım yapılmamıştır ve tüm diskromatopsi türleri aynı madde kapsamında değerlendirilir. Ancak diskromatopsinin şiddeti dilim sınıflandırmasını etkiler. A dilimi görme derecesi tam olan diskromatopsiyi, B dilimi görme derecesi azalmış diskromatopsiyi ve D dilimi görme derecesi ileri derecede azalmış diskromatopsi ile tüm renk körlüğünü kapsar. Bu derecelendirme uygulamada görme derecesiyle ilişkilendirilmiş olmakla birlikte, diskromatopsinin kendisinin derecesi yani renk ayırt etme güçlüğünün şiddeti de klinik açıdan farklı tabloları ifade eder. İshihara plakalarının 24 plakasından yalnızca birkaçında hata yapan bir aday ile çoğunluğunda hata yapan bir aday arasındaki fark, diskromatopsinin derecesini yansıtan bir klinik veridir. Ancak Ishihara testi bir tarama testidir ve diskromatopsinin kesin tanısı ile derecesinin belirlenmesi için anomaloskop gibi ileri değerlendirme yöntemlerine başvurulması gerekebilir.
Hafif diskromatopsi ile normal renk görme arasındaki sınırın belirlenmesi de klinik açıdan tartışmalı bir alandır. Renk ayırt etme yeteneği bir spektrum üzerinde dağılır ve toplumda renk ayırt etme yeteneği tam normal olan bireyler ile klinik düzeyde diskromatopsi tanısı alan bireyler arasında hafif renk ayırt etme güçlüğü bulunan geniş bir grup bulunur. Bu gruptaki bireylerin tarama testlerinde hata yapma olasılığı test koşullarına, aydınlatmaya ve plakların kalitesine göre değişir ve bu durum tanının güvenilirliğini etkileyen bir değişken oluşturur.
Renk Körlüğü Testlerinde Hangi Yöntemler Uygulanır?
Renk körlüğü tanısında kullanılan test yöntemleri farklı güvenilirlik düzeylerine sahiptir ve sağlık kurulunun uyguladığı yöntem, tanının doğruluğunu doğrudan etkiler. Ishihara psödoizokromatik test plakları uygulamada en yaygın kullanılan tarama yöntemidir. Bu test farklı renkteki noktalardan oluşan dairesel plakalarda gizlenmiş rakam veya desenlerin okunmasını gerektirir ve renk ayırt etme yeteneğini tarama düzeyinde değerlendirir. Ishihara testi kolay ve hızlı uygulanabilir olmasıyla avantajlıdır ancak tarama niteliğinde bir testtir ve kesin tanı yöntemi olarak tek başına kullanılması tartışmalıdır. Testin güvenilirliği aydınlatma koşullarına bağlıdır ve doğal gün ışığına eşdeğer 6500 Kelvin renk sıcaklığında standart aydınlatma altında uygulanması gerekir. Flüoresan veya LED aydınlatma altında veya yetersiz ışık koşullarında yapılan test, renk tonlarının algılanmasını değiştirerek hatalı sonuçlara yol açabilir. Plakların kullanım süresi ve fiziksel durumu da sonuçları etkiler çünkü eskimiş, solmuş veya renkleri bozulmuş plakalar renk tonları arasındaki kontrastı değiştirerek yanlış pozitif sonuçlara neden olabilir.
Anomaloskop diskromatopsinin kesin tanısında altın standart olarak kabul edilen bir cihazdır ve iki renk kaynağının karışımını ayarlayarak adayın renk eşleştirme yeteneğini objektif olarak değerlendirir. Nagel anomaloskopu kırmızı ve yeşil renk algısını değerlendirmek için tasarlanmıştır ve protanopi, deuteranopi, protanomali ve deuteranomali arasındaki ayrımı kesin olarak yapar. Anomaloskop değerlendirmesinde adayın yapması gereken tek şey iki renk alanını eşleştirmektir ve bu süreç subjektif yoruma bağlı olmayan objektif bir ölçüm sağlar. İshihara testinde birkaç plakada hata yapan ancak anomaloskop değerlendirmesinde renk eşleştirmesi normal bulunan olgularda İshihara sonucunun yanlış pozitif olduğu ortaya çıkar. Farnsworth D-15 testi ve Farnsworth-Munsell 100 Hue testi renk ayırt etme yeteneğini daha detaylı değerlendiren ek yöntemlerdir ve diskromatopsinin derecesini belirlemede kullanılır. Sağlık kurulunun yalnızca Ishihara tarama testine dayanarak kesin diskromatopsi tanısı koyması ve anomaloskop gibi ileri tetkiklerle doğrulama yapmaması, tanının güvenilirliğini sorgulatan ve itiraz sürecinde ele alınan önemli bir eksikliktir.
Sağlık kurulundaki test koşullarının standardizasyonu renk görme değerlendirmesinin güvenilirliğini doğrudan etkiler. Testin uygulandığı ortamın aydınlatma koşulları, adayın gözlerinin ışığa adaptasyonu, test mesafesi ve testin uygulanma hızı sonuçları etkileyen teknik değişkenlerdir. Sağlık kurulunun yoğun muayene programı nedeniyle testi standart koşulları karşılamadan uygulaması, adayın yorgun veya stresli olduğu bir anda testi yapması veya aydınlatma koşullarının standart dışı olması, yanlış pozitif sonuçlara yol açabilen ve uygulamada karşılaşılan sorunlardır. Adayların sağlık kurulu muayenesinden önce standart aydınlatma koşullarında yapılmış bir renk görme değerlendirmesi yaptırarak Ishihara testi ve mümkünse anomaloskop değerlendirmesi sonuçlarını belgelendirmesi, olası bir test uyuşmazlığında ellerinde karşılaştırma verisi bulunmasını sağlayan etkili bir hazırlık adımıdır.
Renk Körlüğü Nedeniyle Olumsuz Rapor Alan Adaylar Ne Yapmalıdır?
Renk körlüğü nedeniyle sağlık kurulundan olumsuz rapor alan subay ve astsubay adaylarının itiraz hakkı yönetmeliğin 81 inci maddesinin ikinci fıkrası kapsamında düzenlenmiştir ve rapor sonucunun tebliğinden itibaren üç iş günü içinde kullanılması gerekir. Bu süre hak düşürücü nitelik taşır ve adayların olumsuz rapor sonucunu öğrendikleri anda itiraz iradesini yazılı olarak bildirmesi sürecin sağlıklı işlemesi açısından birincil öneme sahiptir. İtiraz üzerine aday farklı bir sağlık kuruluna sevk edilir ve göz muayenesinde renk görme değerlendirmesi baştan yapılır. İkinci sağlık kurulunda İshihara testi standart koşullarda yeniden uygulanır ve gerekli görülmesi halinde anomaloskop değerlendirmesi, Farnsworth D-15 testi veya Farnsworth-Munsell 100 Hue testi gibi ileri tetkikler yapılır. İlk sağlık kurulu ile ikinci sağlık kurulunun kararları arasında farklılık bulunması halinde hakem hastane aşamasına geçilir ve hakem hastanede yapılan değerlendirme kesin sonuç olarak kabul edilir.
Olumsuz raporun dayandığı testin tartışılabilir olduğu durumlar adayların hukuki konumunu güçlendiren başlıca alanlardır. Sağlık kurulunun yalnızca İshihara tarama testine dayanarak diskromatopsi tanısı koyması ve anomaloskop ile doğrulama yapmaması, tarama testinin kesin tanı yöntemi olarak kullanılmasına ilişkin bir eksilliktir. İshihara testinde birkaç plakada yapılan hata her zaman klinik diskromatopsi anlamına gelmez ve test koşullarına bağlı yanlış pozitif sonuçlar tıp literatüründe bilinen bir durumdur. Adayların itiraz sürecine hazırlanırken anomaloskop değerlendirmesi yapabilen bir göz kliniğinden kapsamlı renk görme raporu edinmesi, bu raporda İshihara testi, anomaloskop sonuçları ve varsa Farnsworth testlerinin sonuçlarının birlikte yer alması, ikinci sağlık kurulunun değerlendirmesinde belirleyici kanıtlar olarak işlev görür.
Anomaloskop değerlendirmesinde renk eşleştirmesinin normal bulunan bir adayın İshihara testinde hata yapmış olması, İshihara sonucunun yanlış pozitif olduğunu ve adayda klinik düzeyde diskromatopsi bulunmadığını gösteren doğrudan bir kanıttır. Bu durum özellikle hafif renk ayırt etme güçlüğü bulunan ve tarama testlerinde sınır sonuçlar veren adaylarda sıklıkla karşılaşılan bir tablo olup anomaloskop ile kesin tanının doğrulanması bu adayların hukuki konumunu güçlendiren en etkili yöntemdir. İtiraz dilekçesinde sağlık kurulunun uyguladığı test yönteminin tarama niteliğinde olduğunun, kesin tanı için anomaloskop gibi ileri tetkiklerin gerektiğinin ve mevcut anomaloskop sonuçlarının diskromatopsi tanısını desteklemediğinin somut verilerle ortaya konması, itirazın hukuki temelini güçlendiren stratejik bir yaklaşımdır.
Renk Körlüğü Nedeniyle Verilen Olumsuz Rapora İtiraz ve İptal Davası Süreci
İdari itiraz yollarının tükenmesinin ardından renk körlüğü nedeniyle subay veya astsubay adaylığından elenen adaylar idare mahkemesinde iptal davası açma hakkına sahiptir. Bu davalarda bilirkişi heyeti göz hastalıkları uzmanlarından oluşturulur ve adayın güncel renk görme durumu bilirkişiler tarafından yeniden değerlendirilir. Bilirkişi incelemesinde İshihara testi, anomaloskop değerlendirmesi ve gerekli görülmesi halinde Farnsworth D-15 ile Farnsworth-Munsell 100 Hue testleri standart aydınlatma koşullarında birlikte uygulanır. Bilirkişi raporunda anomaloskop değerlendirmesinde renk eşleştirmesinin normal bulunduğunun veya diskromatopsinin yalnızca tarama testine dayalı olarak tanı konulduğunun ve ileri tetkiklerle doğrulanmadığının tespiti, sağlık kurulu kararının iptalini destekleyen somut bulgular niteliğindedir. Sağlık kurulunun uyguladığı İshihara testi sonucu ile bilirkişi incelemesindeki anomaloskop sonucu arasındaki tutarsızlık, tarama testinin yanlış pozitif sonuç verdiğini ortaya koyan doğrudan bir kanıt oluşturur.
Renk körlüğü davalarında anomaloskop değerlendirmesinin rolü belirleyicidir. Anomaloskop diskromatopsinin kesin tanısında altın standart kabul edilir ve bu cihazla elde edilen sonuçlar İshihara gibi tarama testlerinin sonuçlarından daha güvenilir kabul edilir. Bilirkişi incelemesinde anomaloskop değerlendirmesinin uygulanması ve sonuçların normal çıkması, adayda klinik düzeyde diskromatopsi bulunmadığını gösteren en güçlü kanıttır. Sağlık kurulunun anomaloskop değerlendirmesi yapmadan veya yapma imkanı olmadan yalnızca İshihara testine dayanarak kesin tanı koyması, kesin tanı yöntemi kullanılmadan verilen bir kararın güvenilirliğini sorgulatan ve bilirkişi incelemesiyle ortaya çıkan bir eksilliktir. Ancak anomaloskop değerlendirmesinin de klinik diskromatopsiyi doğruladığı olgularda tanının kesinliği artık tartışma konusu olmaz ve bu durumda hukuki argüman tanının doğruluğundan ziyade yönetmeliğin uygulanmasına ilişkin diğer hususlara yönelir.
Renk körlüğü EK-D çizelgesinde tüm sütunlarda eksi işaretiyle kodlanmış olmasının yanı sıra yönetmeliğin 71 inci maddesinin ikinci fıkrasında ayrıca ön koşul olarak düzenlenmiş olması, bu konuda çift kademeli bir engel oluşturur. Ancak bu çift kademeli yapının uygulanabilmesi için adayda klinik düzeyde diskromatopsinin mevcut olması ön koşuldur ve tanının kesin tanı yöntemleriyle doğrulanmamış olması, her iki hükmün de uygulanmasının hukuki dayanağını zayıflatan bir eksikliktir. Sağlık kurulunun tarama testine dayalı olarak verdiği tanının anomaloskop veya diğer ileri tetkiklerle doğrulanmamış olması, dava sürecinde bilirkişi incelemesiyle ortaya çıkan ve iptal kararını destekleyen tipik hatalar arasında yer alır. Test koşullarının standart dışı olması, plakların fiziksel durumunun yetersiz olması veya testin uygun aydınlatma koşullarında uygulanmaması da bilirkişi raporlarında sıklıkla değerlendirilen ve sağlık kurulu kararının güvenilirliğini sorgulatan teknik hususlardır.